[Recenzja] John Coltrane - "The Tiberi Tapes" (2026)

Z lekkim opóźnieniem, ale w końcu należycie uczczono setną rocznicę urodzin wybitnego saksofonisty Johna Coltrane'a - albumem z premierową muzyką. O taśmach Tiberiego wiadomo było już od dekad. Na przełomie wieków zostały nawet zdigitalizowane z myślą o publikacji, ale uznano, że jakość nagrań pozostawia zbyt wiele do życzenia. Saksofonista Frank Tiberi rejestrował występy Trane'a na własny użytek, by następnie dokonywać transkrypcji partii Johna, analizować je i wykorzystywać we własnej grze podobne patenty. We wczesnych latach 60. nie było jednak możliwości, by zabierać ze sobą do klubu profesjonalny sprzęt, charakteryzujący się pokaźnym rozmiarem. Do dyspozycji miał jedynie amatorski magnetofon szpulowy - ukryty w trzymanej na kolanach torbie, aby uniknąć ewentualnych konsekwencji - i poprowadzony pod płaszczem mikrofon pojemnościowy, który kierował w stronę sceny lub głośnika. Z czasem nauczył się po omacku zmieniać taśmy, co znacznie usprawniło cały proceder.

Tiberi starał się uczestniczyć w każdym koncercie Johna Coltrane'a w Filadelfii i Nowym Jorku, począwszy od 1960 do co najmniej końcówki roku 1964. W ten sposób zarejestrował kilkadziesiąt godzin muzyki - materiały promocyjne "The Tiberi Tapes" mówią o 26 godzinach na 80 szpulach, podczas gdy starsze źródła podawały nawet 60 godzin. Recenzowane wydawnictwo zawiera tylko wyselekcjonowane fragmenty tych taśm. Powtórzono tu oba utwory z wydanej już w kwietniu EP-ki ("Giant Steps", "Satellites", a także trzeci, z wrześniowego singla (inne wykonanie "Giant Steps"), dorzucono osiem niepublikowanych wcześniej nagrań, co razem dało niemal dokładnie trzy godziny muzyki. Poza streamingiem dostępne są też fizyczne wydania na trzech kompaktach lub czterech winylach. Na przyszły rok zapowiedziano natomiast znacznie obszerniejsze, limitowane do 750 egzemplarzy wydawnictwo "The Complete Tiberi Tapes" z 26 godzinami nagrań zamieszczonymi na pamięci USB. 

Czytaj też: [Recenzja] John Coltrane - "The Tiberi Tapes: A Preview of the Mythic Recordings" (2026)

"The Tiberi Tapes" rozpoczyna się od czterech utworów zarejestrowanych w lipcu 1960 roku, podczas serii występów w nowojorskim klubie The Jazz Gallery oraz filadelfijskim Showboat. Dopiero co ukazał się album "Giant Steps" (1960), a Coltrane właśnie utworzył swój pierwszy stały kwartet z pianistą McCoyem Tynerem, basistą Steve'em Davisem oraz perkusistą Pete'em La Rocą. W tym drugim lokalu zarejestrowano także prawie cały pozostały materiał - trzy utwory w lipcu 1961 roku, już z Reggie'em Workmanem na basie oraz Elvinem Jonesem na bębnach; jeden w październiku tego samego roku, a kolejne w październiku 1962 i listopadzie 1963, oba już z basistą Jimmym Garrisonem. W części z tych nagrań skład rozszerza się do kwintetu z Erikiem Dolphym. To już czas eksperymentów z modalnością, które doprowadziły Trane'a do stworzenia spiritual jazzu. Całości dopełnia jedno, ale za to najdłuższe tutaj  nagranie z września 1964 w filadelfijskim Pep's, w klasycznym kwartecie z Tynerem, Garrisonem i Jonesem.

Całkiem ciekawy jest tu dobór materiału. Poza "Giant Steps" - zaprezentowanym w dwóch wersjach o znacząco różnym tempie, obu wolniejszych od studyjnej wersji - a także "Impressions" oraz fragmentem "A Love Supreme" w postaci "Resolution" (w tym przedpremierowym wykonaniu granym jeszcze w innej tonacji i przez ponad pół godziny), trafiły tu mniej znane kompozycje, raczej nieobecne na dotychczasowych koncertówkach Johna Coltrane'a. Najbardziej ekscytują dwa nieznane wcześniej utwory - na potrzeby tego wydawnictwa nadano im bardzo formalne tytuły, związane z ich tonacją. 16-minutowy "Thing in D Flat", zarejestrowany jeszcze z Davisem i La Rocą, to ekspresyjny hard bop luźno oparty na kompozycji "Woody 'n' You" Dizzy'ego Gillespie. Niestety, nie zarejestrował się początek wykonania, więc charakterystyczny temat rozbrzmiewa dopiero w finale. Dwunastominutowy "Untitled Original in F Minor" to już nagranie z lipca 1961, prowadzone afro-latynoskim rytmem Jonesa, podczas gdy pozostali muzycy improwizują w zasadzie na bazie jednego akordu. Co ciekawe, zaraz po zagraniu melodyjnego tematu zaczyna sie blisko ośmiominutowe solo Tynera, a Coltrane powraca na ostatnie trzy minuty, grając kilka wariacji przewodniego motywu.

Czytaj też: [Recenzja] John Coltrane - "The Complete 1961 Village Vanguard Recordings" (1997)

W repertuarze znalazło się też kilka standardów. "Lover", kompozycję Richarda Rodgersa i Lorenza Harta z lat 30., Coltrane nagrał w studiu już w 1958 roku, a ukazała się kilka lat później na kompilacji "The Last Trane". Tutejsze wykonanie, z 1960 roku, to subtelna, ale pełna instrumentalnego napięcia ballada, z mocną perkusją Jonesa oraz emocjonalnym saksofonem lidera. Niestety, nagranie brutalnie urywa się po czterech minutach. Po napisany przez ten sam duet "It's Easy to Remember" Coltrane chętnie sięgał podczas występów, nagrał go też w studiu na swój komercyjny album "Ballads". Podczas innych wykonań kwartet nie improwizował wiele, trzymając się oryginalnej melodii. Jednak ta trzynastominutowa wersja - z 1962 roku, jedyna z udziałem Dolphy'ego - jest nieco bardziej swobodna i energetyczna.

"West 42nd St." to z kolei kompozycja Wilbura Hardena - trębacza najbardziej znanego z tego, że na jego trzech kolejnych albumach z lat 1958-59 wystąpił Coltrane. Co ciekawe, akurat dziś premierę ma kompilacja "The Savoy Recordings", zbierająca wszystkie wspólne nagrania studyjne Trane'a i Hardena. "West 42nd St." oryginalnie ukazał się na płycie "Mainstream 1958". Wersja z lipca 1961 roku jest natomiast jednym znanym wykonaniem tej kompozycji przez zespół saksofonisty - tu akurat kwintet z Dolphym. Z siedmiominutowego kawałka hardbopowego o stonowanym nastroju i niespiesznym tempie utwór przeobraził się w niemal trzykrotnie dłuższą, niezwykle ekspresyjną improwizację, z wręcz agresywnymi, ale jeszcze nie freejazzowymi solówkami saksofonistów. Podobną ewolucję przeszedł "Good Bait", kompozycja Tadda Damerona i Count Basiego, którą Coltrane wykonywał już na przełomie lat 40./50. w zespole Dizzy'ego Gillespie, a potem nagrał w studiu na własny album "Soultrane" (1958). Pewnym zaskoczeniem może być to, że pięć lat później wciąż była w jego koncertowym repertuarze. 25-minutowe wykonanie zaczyna się dość tradycyjnie, ale z czasem nabiera intensywności, a solówka lidera mocno już ociera się o freejazzową ekspresję.

Warto jeszcze wspomnieć o autorskiej kompozycji Johna, "Satellite", choć to wykonanie ukazało się już na kwietniowej EPce. To także mniej znany utwór, bo choć jego studyjną wersję zarejestrowano podczas prac nad słynnym albumem "My Favorite Things" (1961), to wydano kilka lat później na raczej zapomnianym i mało istotnym "Coltrane's Sound" (1964). Tutaj to kolejny utwór powalający energetycznym wykonaniem. Co ciekawe, Trane gra najpierw na tenorze, a po solówce Tynera powraca już z sopranem, który wkrótce miał się stać jego podstawowym instrumentem.

Czytaj też: [Recenzja] John Coltrane with Eric Dolphy - "Evenings at the Village Gate" (2023)

Jakość rejestracji tego materiału jest, niestety, tragiczna. Brzmienie jest różne, w zależności od utworu, ale zawsze zniekształcone. Kilkukrotnie występują zmiany głośności - najpewniej w momentach, gdy Tiberi przemieszczał się po klubie, aby być bliżej sceny - a w cichszych momentach, czyli tych bez saksofonu, wyraźnie słychać rozmowy publiczności, a nawet skrzypienie magnetofonu. Balans pomiędzy poszczególnymi instrumentami jest fatalny - fortepian i perkusja o wiele cichsze od saksofonów, natomiast kontrabasu oraz klarnetu basowego właściwie w ogóle nie słychać. No, poza jednym fragmentem. W "Resolution" Garrison na kilka minut został sam na scenie i podczas swojego fantastycznego popisu faktycznie jest słyszalny, tyle że bardzo cicho, zagłuszany szumem przesuwającej się taśmy oraz innymi odgłosami z klubu.

Pomimo jednak tej beznadziejnej jakości nagrania, wszystko, co słychać na tej kompilacji, jest fenomenalne - od błyskotliwej gry instrumentalistów, po ich znakomitą interakcję. Wspaniała jest też możliwość usłyszenia nieznanych wcześniej kompozycji Johna Coltrane'a, podobnie jak szansa ponownego odkrycia utworów, głównie interpretacji cudzych dzieł, z jego mniej istotnych wydawnictw - tutaj w bardziej porywających wykonaniach, dzięki większej swobodzie muzyków. "The Tiberi Tapes" ma też ogromną wartość historyczną - to od dawna wyczekiwana publikacja (części) materiału, który przez dziesieciolecia obrósł legendą. Można tu też poczuć klimat - a przynajmniej pewne wyobrażenie tego klimatu - nowojorskich i filadelfijskich klubów jazzowych pierwszej połowy lat 60.

Ocena: 8/10

---

John Coltrane - "The Tiberi Tapes" (2026)

CD1: 1. Giant Steps (226 BPM); 2. Giant Steps (262 BPM); 3. Thing in D Flat; 4. Lover; 5. West 42nd St.
CD2: 1. Impressions; 2. Untitled Original in F Minor; 3. Satellite
CD3: 1. Good Bait; 2. Resolution; 3. It’s Easy to Remember

Skład: John Coltrane - saksofon tenorowy, saksofon sopranowy; McCoy Tyner - pianino; Steve Davis - kontrabas (1-4); Pete La Roca - perkusja (1-4); Eric Dolphy - saksofon altowy (5,6,11), klarnet basowy (11); Reggie Workman - kontrabas (5-8); Elvin Jones - perkusja (5-11); Jimmy Garrison - kontrabas (9-11)

Producent: Ken Druker

---